Het communicatiemodel van Virginia
Waarom communicatie zelden gaat over wat er gezegd wordt:
Het communicatiemodel van Virginia Satir, ook wel het ijsbergmodel genoemd, laat zien hoe complex menselijke communicatie werkelijk is. We denken vaak dat communicatie draait om woorden. Om wat iemand zegt of doet. In werkelijkheid zien we meestal maar een heel klein deel.
Net als bij een ijsberg bevindt het grootste gedeelte zich onder de oppervlakte. Wat zichtbaar is, het gedrag en de woorden, is slechts het topje. Daaronder liggen gevoelens, verwachtingen, overtuigingen en identiteit. En juist die onzichtbare lagen bepalen hoe iemand reageert in een gesprek.
Veel communicatieproblemen ontstaan omdat we ons blindstaren op wat zichtbaar is. We reageren op gedrag, terwijl de oorzaak daar vaak niet ligt. Effectieve communicatie vraagt iets anders. Het vraagt dat je leert kijken onder de waterlijn.
De kern van het model
Het model van Satir maakt duidelijk dat mensen niet reageren op feiten, maar op de betekenis die zij eraan geven. Die betekenis wordt gevormd door eerdere ervaringen, overtuigingen en emotionele patronen. Als je dat begrijpt, snap je ook waarom dezelfde boodschap bij de ene persoon rust oproept en bij de ander weerstand of boosheid.
Virginia Satir benadrukte het belang van eerlijke en open communicatie. Niet alleen aan de oppervlakte, maar juist op die diepere lagen. Volgens haar ontstaat echte verbinding wanneer mensen zich gezien en begrepen voelen op dat niveau. Dat is ook de reden waarom dit model vandaag de dag nog steeds wordt gebruikt in coaching, therapie en communicatietraining.
Het communicatiemodel stap voor stap
In dit model werken we met twee personen. A is de zender. B is de ontvanger.
Stap 1: informatie. A stuurt een boodschap.
Stap 2: zintuigen. B vangt deze informatie op via zien, horen en voelen.
Stap 3: betekenisgeving. B checkt het interne archief. Herinneringen, eerdere ervaringen en herkenning spelen hier een rol.
Stap 4: gevoel. De gegeven betekenis roept een emotie op. Dat kan blijdschap zijn, boosheid, schaamte of somberheid.
Stap 5: een gevoel over het gevoel. B krijgt een emotionele reactie op die eerste emotie en komt terecht in een emotioneel vangnet. Hier worden de overlevingsregels actief. vechten, vluchten en bevriezen.
Stap 6: onbewuste aanval of verdediging. B reageert niet meer bewust, maar schiet in bescherming. Dat kan zich uiten in aanvallen, ontkennen, vermijden of projecteren.
Stap 7: de ongeschreven regels. Regels die zijn meegegeven vanuit opvoeding en cultuur. Doe normaal. Wacht op toestemming. Zeg wat er verwacht wordt.
Stap 8: de reactie. Verbaal of non verbaal reageert B terug naar A. En daarmee begint de cyclus opnieuw.
Onbewuste aanval en verdediging herkennen
Wanneer iemand in een onbewuste aanval schiet, maakt het lichaam zich groter. Het hoofd komt naar voren, de kin steekt uit, de schouders gaan omhoog en de ademhaling verandert. De borstkas wordt groter, bewegingen worden krachtiger en het gezicht verandert van kleur. Het lichaam is klaar om te domineren.
Bij een onbewuste verdediging gebeurt het tegenovergestelde. Het lichaam maakt zich kleiner. Het hoofd kantelt of trekt naar achteren, de kin wijkt terug, de schouders zakken in en bewegingen worden kleiner. Iemand kruipt letterlijk en figuurlijk in zichzelf.
Hoe beter je deze signalen leert herkennen, bij de ander én bij jezelf, hoe effectiever je kunt communiceren.
Regie nemen over je eigen staat
Het interessante is dat je niet hoeft te wachten tot de ander verandert. Op het moment dat je merkt dat je zelf in aanval of verdediging schiet, kun je die staat beïnvloeden door je lichaam te veranderen. Ademhaling, houding en beweging sturen je interne toestand.
Daar zit de echte kracht van communicatie. Niet in het corrigeren van de ander, maar in het reguleren van jezelf. Wie controle heeft over zijn eigen staat, heeft invloed in elk gesprek.
Leiden in communicatie betekent niet dat je het hoogste woord voert. Soms zit leiderschap juist in luisteren. In ruimte geven. In scherp teruggeven wat je waarneemt, zonder te escaleren.
Wat je hier zelf mee kunt doen
Schrijf deze stappen eens voor jezelf uit. Houd ze bij de hand. Observeer gesprekken in je dagelijks leven en ontdek waar mensen in het model zitten. Je gaat patronen herkennen. In jezelf en in anderen.
Communicatie wordt dan geen strijd meer, maar een proces dat je kunt begrijpen, beïnvloeden en sturen. En dat begint altijd bij jou.
Reactie plaatsen
Reacties